تحقیق زیر را یک بار در سال 1387 و یکبار هم در سال 1391 انجام و در سایت صدای میانه منتشر نمودم. نظر به اینکه مشکلات و معضلات منطقه میانه هر روز بیشتر از دیروز گریبان شهروندان میانه ای را می‌گیرد با اصلاحات و به روز رسانی آمار شهرستان ها، این تحقیق را مجددا ارسال می‌کنم باشد که با یاری خداوند متعال و اهتمام و تلاش مسولان شاهد شهرها و روستاهایی آباد در منطقه مان باشیم.

شهرستان میانه با وسعتی معادل 5/5595 کیلومتر مربع دارای چهار بخش و هفده دهستان و چهارصدو سه آبادی و پنج شهر می‌باشد علیرغم اینکه میانه وسیعترین شهرستان آذربایجان شرقی است ولی طبق سرشماری سال 95 از نظر جمعیت در رتبه چهارم استان قرار دارد.

میانه در اولین سرشماری سال 1335 – 139000 نفر، در سال 1345 – 175000 نفر، در سال 1355 – 218000 نفر، در سال 1365 – 231000 نفر، در سال 1375 – 208000 نفر، در سال 1385 – 187000 نفر، در سال 1390 – 185806 نفر، در سال 1395 -182848  نفر جمعیت داشته است. اعداد و ارقام فوق نشان از رشد منفی جمعیت در شهرستان میانه بعد از سال 1365 دارد. با توجه به اینکه در سالهای اخیر  استان آذربایجان شرقی به عنوان یکی از استانهای مهاجر فرست  ایران معرفی شده است بررسی جمعیت شهرستانهای مختلف این استان نشان می‌دهد که بیشترین رشد منفی جمعیت آذربایجان شرقی مربوط به مناطق جنوبشرقی آن یعنی شهرستانهای میانه،هشترود و چاراویماق و پس از آن مناطق شرقی و شمالشرقی استان یعنی شهرستانهای سراب،بستان آباد و هریس می‌باشد ولی مناطق جنوبی استان یعنی مراغه، بناب ،ملکان و مناطق غربی و شمالغربی استان یعنی شبستر و مرند نسبت به سایر مناطق از رشد جمعیت مطلوبی برخوردار بوده اند و سایر مناطق استان یعنی اهر،ورزقان،جلفا و غیره تقریبا جمعیت سالهای گذشته خود را حفظ کرده اند.

بررسی وضعیت طرحهای عمرانی شهرستان میانه نشان می‌دهد علیرغم اینکه طرحهای صنعتی، کشاورزی و راهسازی و راه آهن، مثل کارخانه فولاد آذربایجان، سدهای کوچک و بزرگ متعدد، جاده‌های میاندوآب میانه و میانه فیروز آباد، راه آهن میانه تبریز و میانه اردبیل اجرا شده و یا در حال اجرا می‌باشد همچنین با وجود اینکه شهرستان میانه چندین سال است که در میان شهرستانهای استان بعد از تبریز بیشترین اعتبارات را به خود اختصاص می‌دهد ولی باز هم سیر نزولی جمعیت این شهرستان با شدت بیشتری ادامه دارد بطوریکه طبق سرشماری سال 1395 از مجموع 403 آبادی شهرستان میانه 331 روستا دارای سکنه و بقیه خالی از سکنه می‌باشد.

با این اوصاف به نظر می‌رسد که بیشتر مشکلات منطقه ریشه در تقسیمات کشوری نامناسب شهرستان داشته باشد.

تا سال  1368 در کل کشور، تغییرات چندانی در تقسیمات کشوری انجام نشده است. ولی پس از آن  تغییرات گسترده ای در تقسیمات کشوری شروع شد که در نتیجه آن تعداد شهرستانها و بخشها و شهرها چندین برابر شد به طوریکه استان آذربایجان شرقی در سال 1367 دارای هفت شهرستان (به غیر از شهرستانهایی که اکنون تابع استان اردبیل هستند) بشرح ذیل بود.اهر- تبریز- سراب- مراغه- مرند- میانه- هشترود.

که امروز تعداد شهرستانها به 21 رسیده است تعداد بخشها 23 بود که به 46 و تعداد شهرها نیز از 32 به 68 افزایش یافته است.

از میان شهرستانهای هفتگانه فوق بغیر از میانه و سراب بقیه شهرستانها به دو یا چند شهرستان تقسیم شده اند که به تبع آن بخشها و شهرهای جدیدی نیز در آنها تشکیل شده است.جدول شماره 1 وضعیت تقسیمات کشوری آذربایجان شرقی قبل از سال 1367 و جدول شماره 2 این وضعیت را در حال حاضر نشان می‌دهد:

جدول شماره 1: وضعیت تقسیمات کشوری آذربایجان شرقی قبل از سال 1367

نام شهرستان

تعداد شهر

نام بخش ها

تعداد بخش

نام شهرها

اهر

3

مرکزی

ورزقان

کلیبر

هوراند

خداآفرین

5

اهر

خاروانا

کلیبر

تبریز

16

مرکزی

بستان آباد

هریس

اسکو

آذرشهر

شبستر

6

تبریز

سردرود

باسمنج

خسروشهر

بستان آباد

هریس

اسکو

ایلخچی

آذرشهر

ممقان

گوگان

شبستر

خامنه

شرفخانه

تسوج

صوفیان

سراب

2

مرکزی

1

سراب

مهربان

مراغه

4

مرکزی

بناب

ملکان

عجب شیر

4

مراغه

بناب

ملکان

عجب شیر

مرند

4

مرکزی

جلفا

2

مرند

زنوز

جلفا

هادیشهر

میانه

1

مرکزی

ترکمان چای

کاغذکنان

3

میانه

هشترود

1

مرکزی

چاراویماق

2

هشترود

جدول شماره 2: وضعیت تقسیمات کشوری آذربایجان شرقی در سال 1399

نام شهرستان

تعداد شهر

نام بخش و تعداد روستا

تعداد بخش

تعداد کل روستا

جمعیت شهرستان

نام شهر و جمعیت

اهر

1

مرکزی      136

1

136

133829

اهر 100641

تبریز

4

مرکزی       57

خسروشهر    14

2

71

1773033

تبریز 1593373

باسمنج     12692

خسروشهر21972

سردرود29739

سراب

4

مرکزی      131

مهربان        33

2

164

125341

سراب45031

دوزدوزان3627

شربیان     4877

مهربان     5772

مراغه

2

مرکزی       75

سراجو        92

2

167

262604

مراغه 175255

خراجو      1824

مرند

5

مرکزی        79

یامچی          25

2

104

244971

مرند     130825

بناب جدید  4311

زنوز        2465

کشکسرای   8060

یامچی       10392

میانه

5

مرکزی      125

ترکمانچای    52

کندوان         85

کاغذکنان      69

4

331

182848

میانه     98973

ترکمانچای 7443

آچاچی 3647

ترک        2031

آغکند       2902

هشترود

2

مرکزی        95

نظرکهریزی95

2

190

57199

هشترود   20572

نظرکهریزی1215

بستان آباد

2

مرکزی        81

تیکمه داش    98

2

179

94769

بستان آباد 21734

تیکمه داش  2974

شبستر

11

مرکزی20

صوفیان     39

انزاب         15

3

74

135421

شبستر     22181

تسوج       7522

خامنه       2974

سیس        6106

شرفخانه    4244

شندآباد      8489

صوفیان    9963

کوزه کنان  4730

وایقان       4678

داریان 4138

علیشاه 3010

کلیبر

2

مرکزی    133

آبش احمد    87

2

220

46125

کلیبر       9324

آبش احمد  2715

هریس

6

مرکزی      30

خواجه       62

2

92

69093

هریس      10515

بخشایش    6102

خواجه      4011

زرنق        5343

کلوانق       7465

اربطان 3233

جلفا

3

مرکزی     23

سیه رود    24

2

47

61358

جلفا          8810

هادیشهر   34346

سیه رود     1548

ملکان

3

مرکزی      55

لیلان          25

2

80

111319

ملکان      27431

لیلان         6356

مبارک شهر 4456

آذرشهر

4

حومه         27

گوگان         8

ممقان          1

3

36

110311

آذرشهر    44887

ممقان      11892

گوگان     11742

تیمورلو 5375

اسکو

3

مرکزی      20

ایلخچی       22

2

42

158270

اسکو       18459

ایلخچی    16574

سهند       82494

چاراویماق

1

مرکزی     129

شادیان       83

2

212

31071

قره آغاج   6102

ورزقان

2

مرکزی      100

خاروانا      47

2

147

52650

ورزقان     5348

خاروانا     3353

عجب شیر

2

مرکزی      19

قلعه چای     21

2

40

70852

عجب شیر33606

جوان قلعه 700

بناب

2

مرکزی      28

1

28

134892

بناب       85274

خوشه مهر 3528

خدا آفرین

3

مرکزی 58

گرمادوز  37

منجوان  78

3

173

32995

خمارلو  1902

لاریجان  1094

عاشقلو  534

هوراند

1

مرکزی  64

1

64

20701

هوراند 4658

با دقت نظر به دو جدول فوق و مقایسه شهرستانها مشخص می‌شود که از نظر تقسیمات کشوری کمترین ارتقا متعلق به شهرستان میانه می‌باشد. چرا که مهمترین تغییر و تحول تقسیماتی در میانه تاسیس بخش کندوان می‌باشد که با استناد به لغت نامه دهخدا و فرهنگ جغرافیایی ارتش کندوان در زمانهای گذشته بخش بوده است که بعدها به دلایل نامعلوم از بخش بودن ساقط و درسال 1368 مجددا احیا شد.

جدول شماره 3 تغییرات تقسیماتی هر شهرستان را به تفکیک نشان می‌دهد.

نام شهرستان

تعداد شهرهای بوجود آمده از آن پس از 1367

تعداد بخشهای بوجود آمده از آن پس از 1367

تعداد شهرستانهای بوجود آمده از آن پس از 1367

اهر

6

4

4

تبریز

14

9

5

سراب

2

1

مراغه

5

3

3

مرند

4

2

1

میانه

4

1

هشترود

2

2

1

با عنایت به جداول و مطالب فوق پس از سال 1367 چهارده شهرستان جدید در استان تاسیس شده است که سهم میانه صفر می‌باشد

از میان بیست و سه بخش تاسیس شده پس از سال 1367 سهم میانه یک مورد می‌باشد

از میان سی و هفت شهر تاسیس شده پس از سال 1367 سهم میانه چهار شهر می‌باشد.

حال باید ببینیم شرایط و ضوابط ارتقاء سطح عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری چیست.

با استناد به قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری برای ایجاد شهرستان جدید در کم تراکم ترین منطقه ،حداقل 50000 نفر جمعیت لازم است ولی در سالهای اخیر بخشهای  هوراند با20701 نفر و خدا آفرین با 32995 نفر جمعیت به شهرستان ارتقا یافتند. ولی بخش ترکمانچای شهرستان میانه که یکی از بخشهای قدیمی استان با سابقه 80 ساله بخشداری و در فاصله 55 کیلومتری مرکز شهرستان (میانه) و140 کیلومتری مرکز استان(تبریز)با وجود درخواستهای مکرر اهالی آن به شهرستان ارتقاء نیافته است. این بخش در گذشته از جمعیت و وسعت زیادی برخوردار بود بطوریکه 123 روستای دارای سکنه داشت به لحاظ اینکه مدیریت 123 روستا  با بیش از 80000 نفر جمعیت توسط یک بخشداری و تعدادی اداره در سطح بخش کار دشواری بود بجای اینکه مسؤلان و نمایندگان میانه، شهرستان شدن این بخش را پیگیری کنند قسمت وسیعی از این بخش را در قالب دو دهستان اوچ تپه شرقی(پورسوخلو)و تیرچایی(ایشلق)از ترکمانچای منتزع و به بخش مرکزی میانه و بخش کندوان الحاق نمودند شاید با این کار رفت و آمد ساکنان این روستاها اندکی سهولت یافت ولی به لحاظ اینکه همه بخشهای میانه دارای تعداد زیادی روستا هستند هر قدر هم انتزاع و الحاق انجام شود با تعدادی نمایندگی ادارات و یا اداراتی که سطح مدیریتی پایینی ( سطح بخش) دارند و از بودجه و امکانات و نیروی انسانی کمتری برخوردار هستند نمی‌توان خدمات مطلوبی به روستاهای تابعه ارایه داد. عدم تقسیم میانه به دو یا چند شهرستان و به تبع آن عدم تاسیس بخشهای جدید در آن باعث شده است که این شهرستان وسیع ترین شهرستان استان بشود .از طرف دیگر تعداد بسیار زیاد روستاهای تابعه آن، امر خدمات دهی را برای ادارات مختلف شهرستان دشوار نموده است.

جدول راههای موجود شهرستانهای استان بر حسب کیلومتر

352

ملکان

281

اسکو

628

هریس

811

مرند

1863

میانه

215

عجب شیر

234

آذرشهر

480

شیستر

885

بستان آباد

982

کلیبر

169

بناب

811

سراب

909

چار اویماق

845

ورزقان

551

جلفا

714

خدا آفرین

644

مراغه

849

هشترود

1262

اهر+هوراند

552

تبریز

با توجه به جدول فوق شهرستان میانه با دارا بودن 1863 کیلومتر از 14047 کیلومتر جاده موجود در استان 27/13 درصد کل جاده‌های استان را در خود جای داده است در صورتیکه اگر میانه نیز مانند مراغه و اهر به چند شهرستان تقسیم می‌شد و قسمتهایی از 1863 کیلومتر جاده موجود در حوزه شهرستانهای جدید واقع می‌شد هر شهرستان به راحتی می‌توانست نسبت به ترمیم و نگهداری جاده‌های حوزه خود اقدام نماید و اکنون شاهد کیفیت نامطلوب اسفالت جاده‌های حوزه استحفاظی اداره راه میانه (جاده میانه-هشترود ،حوزه میانه نامطلوب ولی حوزه هشترود مطلوب)(جاده میانه خلخال ،حوزه میانه نامطلوب ولی حوزه خلخال و کوثر مطلوب)نبودیم. مجموع جاده‌های 6 شهرستان (ملکان، عجب شیر، بناب ،اسکو ،آذرشهر و شبستر) 1731 کیلومتر می‌باشد یعنی 132 کیلومتر کمتر از میانه، حال مسولان محترم شهرستانی و استانی ذیربط پاسخ دهند آیا امکانات و ماشین آلات و بودجه و نیروی انسانی راهداری میانه از مجموع 6 شهرستان فوق بیشتر است؟ اگر نیست نباید انتظار داشته باشیم نگهداری و ترمیم جاده‌های شهرستان میانه مانند سایر شهرستانهای استان باشد.

سایر ادارات میانه هم وضعیت مشابهی دارند مدیریت برق، شبکه بهداشت،بنیاد مسکن، مخابرات و غیره، موظف به ارایه خدمات به 331 روستای دارای سکنه هستند این درحالی است که شهرستانی مانند مراغه که در طول بیست سال گذشته به چهار شهرستان تقسیم شده است و در هر شهرستان جدید ادارات مختلف تاسیس و یا  سطح ادارات موجود به سطح شهرستان ارتقاء یافته است به لحاظ وسعت کم و تعداد روستاهای اندک خدمات رسانی مطلوب تر و راحت تری را انجام می‌دهند مثلا شهرستان بناب دارای 28 روستای دارای سکنه می‌باشد پر واضح است که خدمات دهی به 28 روستا بسیار راحتتر و با کیفیت مطلوبتری نسبت به 331 روستا انجام می‌شود که به همین جهت روستاهای شهرستان بناب هر روز آباد تر و بزرگتر ولی روستا‌های میانه هر روز بیشتر از دیروز کوچکتر و خراب تر و در نهایت خالی از سکنه می‌شود

النهایه نظر به موارد فوق از جناب آقای اسماعیلی نماینده محترم مردم میانه تقاضا دارم ضمن دعوت از کارشناسان حوزه تقسیمات کشوری وزارت کشور و استانداری آذربایجان شرقی برای حضور در میانه و بررسی وضعیت تقسیمات کشوری میانه، زمینه ارتقا عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری منطقه را فراهم نمایند.

سعید صادقیان کارشناس ارشد حقوق جزا و جرمشناسی

منابع:

1-     نائبی، محمد صادق، کتاب شهرستان میانه،انتشارات جهان جام جم، تهران،1384

2-     طاهری، سید رحیم، جغرافیای شهرستان میانه، ناشر چاپ سپید، میانه،1364

3-     مهداد،قاسم،شهرستان میانه دروازه آذربایجان، چاپخانه خورشید،تبریز،1359

4-     درگاه ملی آمار ایران http://amar.org.ir/

5- وبسایت اینترنتی استانداری آذربایجان شرقی https://www.ostan-as.ir/