نویسنده مقاله، سعید محمدحسینی، متولد 1354 در شهر میانه، پژوهشگر دکترای مهندسی عمران، دارای سوابق متعدد مدیریتی در شرکتهای مختلف ساخت سد، مترو، ساختمان؛ و مؤلف چند جلد کتاب در زمینه مهندسی عمران می‌باشد.

سد بتنی دو قوسی اوستور یا شهریار به ظرفیت 700 میلیون مترمکعب، از سال 1380 در 39 کیلومتری شمال شرقی میانه بر روی رودخانه قیزیل اوزن در نزدیکی روستاهای اوستور و کوبلان (کهبنان) آغاز به ساخت شد. طول تاج این سد، 207 متر و ارتفاع سد از پی، 135 متر می‌باشد.

بخشی از مطالعات اولیه این سد و انتخاب گزینه‌های ساختگاه سد به زمان‌های بسیار دور بر می‌گردد. ارتفاع اولیه این سد، حدود 160 متر و حجم مخزن آن، 2 میلیارد مترمکعب و نیروگاه برقآبی آن، 168 مگاوات بود. مشاورطرح، شرکت مهندسین مشاور مهاب قدس و پیمانکار مجری نیز شرکتهای تابلیه و فراب بودند.

این سد بتنی دو قوسی 2 میلیارد مترمکعبی، در شمار بزرگترین سدهای کشور قرار می‌گرفت. عملیات اجرائی سد ابتدا با سرعت و کیفیت خوبی در حال انجام بود و مطابق با برنامه، پیشرفت فیزیکی مناسبی را طی می‌کرد اما در سال 1382 وزارت نیرو و سازمان آب استان به دلیل هزینه سنگین خرید اراضی پایاب سد از کشاورزان و در کنار آن موارد دیگری از جمله زیر آب رفتن بخشی از جاده ترانزیت، شبکه ریلی، سیلوی میانه، چندین روستا و نیز اراضی کشاورزی و باغی و ...، همچنین هزینه‌های هنگفت مرتبط با آنها و نیز تبعات اجتماعی شان، ادامه اجرای آن با مشکل جدی مواجه شد.

در همین زمان با توجه به مسائل پیش آمده، شخص آقای بیطرف، وزیر وقت، نیز از محل پروژه سد شهریار بازدید نمود و از نزدیک در جریان قضیه سد شهریار قرار گرفت. حین بازدید، تعدادی از روستائیان تجمع کرده و نگران تعیین تکلیف زمین‌های خود بودند. آنها نگران نحوه پرداخت پول اراضی و املاک خود بودند و ابهامات و سوالات متعددی داشتند.

اینجانب در همین زمان بعنوان کارشناس دفتر فنی شرکت تابلیه در محل سد مشغول به کار بودم و در جریان جزئیات و مسائل قرار داشتم. بالاخره وزارت نیرو و سازمان آب استان تصمیم به کاهش ارتفاع سد گرفتند تا اراضی کشاورزی کمتری به زیر آب برود و منابع مالی کمتر برای تملک و خرید نیاز داشته باشد و نیز مشکلات اجتماعی، خسارت مخزن و زیر آب رفتن بخشی از جاده ترانزیت، سیلو و روستاها و ... با کاهش ارتفاع برطرف گردد.

با کاهش 23 متری از ارتفاع سد، ظرفیت حجم مخزن به یک سوم رسیده و از 2000 میلیون مترمکعب به 700 میلیون مترمکعب کاهش یافت و نیروگاه برقآبی 168 مگاوات نیز به 27 مگاوات کاسته شد. با این تغییرات، عملیات اجرائی سد مجدداً ادامه پیدا کرد. متأسفانه این سد در سال 1389 علیرغم اینکه هنوز بخش هایی از سد تکمیل نشده بود، توسط رئیس جمهور وقت آقای احمدی نژاد به صورت صوری افتتاح و به اصطلاح آبگیری شد و فیلم تبلیغاتی این افتتاح از صدا و سیما پخش شد، درحالیکه برای آبگیری واقعی، تملک اراضی و جاده دسترسی جایگزین به روستاها می‌بایست به اتمام می‌رسید. دولتمردان به طور موقت اندکی آب پشت سد جمع کردند و پس از اتمام مراسم افتتاح مجدداً جلوی آب را باز کردند تا آب از مسیر تونل انحراف تخلیه گردد، تا بلکه بتوانند عملیات اجرائی کارهای باقیمانده را تکمیل کنند. شاید به خاطر همین افتتاح تبلیغاتی و صوری بود که دولت بعدی علاقمند به تکمیل این سد نشد و روند تکمیل سد، با مشکل تخصیص بودجه و نقدینگی مواجه گردید و مبالغ کمتری به پروژه تزریق شد.

این سد علیرغم زمان طولانی 11-12 ساله فرایند ساخت، می‌توانست در محدوده سالهای 1391 و 1392، آبگیری و بهره برداری شود لیکن متأسفانه امروز با گذشت 22 سال از آغاز ساخت سد و با گذشت 13 سال از افتتاح صوری آن توسط رئیس جمهور وقت، هنوز این سد فقط در حکم یک دیوار بزرگ و باعظمت بدون هیچ کاربردی در گوشه ای از شهرستان میانه بلااستفاده مانده است. از دلایل مهم بروز این مشکل می‌توان به عدم تملک اراضی روستائیان (خریداری نشدن بخشی از اراضی کشاورزان در داخل دریاچه مخزن) و همچنین عدم تکمیل جاده‌های دسترسی جایگزین اشاره کرد. برآورد هزینه برای تملک مابقی اراضی و تکمیل جاده‌های دسترسی، در حدود 500 تا 700 میلیارد تومان اعلام شده است.

حال مردم فهیم میانه قضاوت کنند: سدی به این عظمت که اگر امروز شروع به ساخت گردد شاید در حدود 100 هزار میلیارد تومان هزینه داشته باشد اما بخاطر کمتر از 1 هزار میلیارد تومان هزینه تکمیلی (یعنی 99% هزینه شده و 1% هزینه تکمیلی، باقی مانده)، سالهاست بلاتکلیف و بلااستفاده باقی مانده و سرمایه کشور به هدر رفته است. هر روز از کیفیت و عمر این سد کاسته می‌شود. اگر عمر مفید آن را 50 سال در نظر بگیریم، 13 سال از عمر مفید آن بدون هیچ استفاده ای از بین رفته و اصطلاحاً مستهلک شده است. واقعاً پیگیری رفع مشکلات سد شهریار، سطح اهمیت بسیار بالایی دارد و باید در ردیف اول پیگیری‌های مسئولین شهرستانی بلکه استانی و حتی ملی قرار بگیرد. برای یک وزیر نیرو باید از نان شب واجبتر باشد که 100 هزار میلیارد تومان سرمایه ملی در یک نقطه ای بلااستفاده مانده است و با کمتر از 1 هزار میلیارد تومان می‌تواند تمام آن 100 هزار میلیارد تومان سرمایه راکد را رونق ببخشد. برای پی بردن به عمق این فاجعه می‌توان مثال زد که یک خانه به هزینه 10 میلیارد تومان ساخته شده و 13 سال فقط به خاطر 100 میلیون تومان هزینه خرید درب و پنجره، رها شده و به مدت 13 سال از سود 10 میلیارد تومانی این ساختمان سازی محروم مانده ایم.

یادم است در سال 1381 با همکاران دفتر فنی در محل پروژه صحبت می‌کردیم که اگر روزی اجرای این سد به اتمام برسد و اگر وزارت راه، جاده‌های جایگزین روستاها را احداث نکند، آبگیری نمی‌تواند انجام شود و پس از 20 سال متأسفانه هنوز احداث این جاده‌ها تکمیل نشده است. متأسفانه برخی، چنان از تکمیل و آبگیری این سد ناامید شده اند که تجهیز کارگاههای پروژه راه آهن میانه ـ اردبیل را در محل مخزن سد ایجاد کرده اند. حتی امروز اگر آبگیری این سد شروع شود، انتقال و برچیدن این تجهیز کارگاه‌ها زمان خواهد برد.

با بهره برداری از این سد عظیم، فقط آب‌های رها شده در طول سال را تجمیع و مدیریت نمی‌کنیم بلکه این سد مزایای بسیار زیادی دارد که می‌توان از آن جمله اشاره کرد به:

اشتغال زایی موقتی در مرحله ساخت سد و اشتغال زایی دائمی در مرحله بهره برداری از سد اعم از نگهداری سد یا اشتغال زایی در بخش‌های توریستی و .... پمپاژ آب از دریاچه پشت سد برای آبیاری 12 هزار هکتار از اراضی کشاورزی کاغذکنان و فرهی و ... در بالادست سد. تبدیل میانه به قطب گردشگری، توریستی و تفریحی منطقه. تولید برق. تأمین آب زمین‌های کشاورزی پایین دست سد. کنترل سیلاب. تغییرات آب و هوایی و اقلیم،اکوسیستم و زیبایی منطقه. ایجاد شهرکهای ساحلی و ویلائی با رعایت حریم قانونی از دریاچه. بالا رفتن سطح آب زیرزمینی پیرامون سد. انتخاب محدوده هایی از ساحل دریاچه و ایجاد محل‌های خاص برای شنا،قایق سواری،جت اسکی و ... شبیه شمال کشور. ایجاد بوستان،فضای سبز و راه اندازی رستوران ها،فود کورت‌ها و فضاهای تجاری و ... در بخش هایی از اطراف دریاچه شبیه دریاچه مصنوعی خلیج فارس تهران. ایجاد شهر توریستی شامل هتل‌های بلند مرتبه با دید به دریاچه،مجموعه کامل شهر بازی،باغ پرندگان و .... با جذب سرمایه گذار. توسعه ورزش‌های آبی و ساحلی.